QUẢ
Câu hỏi: 1. Hãy giải thích sự hình thành quả. Vai trò của quả/trái trong sự phát tán của thực
vật hột kín.
2. Thế nào là hợp quả, giả quả và giả quả kép?
Quả do sự phát triển của bầu noãn mà ra, nơi chứa, bảo vệ các hột và giúp hột phát tán.
Sự biến đổi của bầu noãn thành quả
Sau khi thụ tinh, bầu noãn biến đổi thành quả và tiểu noãn phát triển thành hột. Sự biến đổi nầy xảy ra từ từ và điều hòa, cơ cấu lúc đó cũng không khác cơ cấu của bầu noãn. Thành của bầu noãn cho ra thành của quả hay gọi là quả bì, bộ nhụy cái có bao nhiêu tâm bì rời là có bấy nhiêu quả.
Quả có nguồn gốc từ bầu noãn là quả thật và quả được tạo thành từ những phần tử khác của hoa ngoài bầu noãn được gọi là quả giả. Quả bì gồm:
- Ngoại quả bì do biểu bì ngoài của bầu noãn biến đổi thành, thường là lớp tương đối mỏng. Mặt ngoài của ngoại quả bì có khi tẩm thêm cutin, sáp hay mang nhiều lông cứng.
- Trung quả bì là nhu mô của bầu noãn biến đổi thành, phần nầy thường dầy nhứt, có khi phát triển và chứa nhiều chất dự trữ hay có khi kém phát triển và vách tế bào tẩm mộc tố.
- Nội quả bì do biểu bì trong của bầu noãn biến đổi thành, thường cũng là một lớp mỏng, nhưng cũng có khi nội quả bì dầy và tẩm thêm mộc tố.
H.5.46. Phát triển của một quả đơn (giáp quả) ở đậu Hà Lan
Các loại quả
Có rất nhiều loại quả khác nhau, sự phân chia một cách tương đối như sau:
Quả mập
Phần lớn các quả mập đều ăn được và có quả bì mềm đi, ta phân biệt:
* Quả nhân cứng khi nội quả bì bao quanh hột tẩm mộc tố và trở nên cứng rắn; phần cứng gọi là nhân, nhân có thể có xơ (gặp ở xoài), có nhiều sợi như cóc, hoặc nội quả bì rất dày và cứng như dừa, chùm ruột, cà na … Các quả mập có thể còn giữ lại đài và đài cùng tăng trưởng với trái, gọi là đài đồng trưởng, gặp ở mận, ổi…
* Phì quả là quả mập trong đó tất cả các phần của quả bì mềm do chứa nhiều dưỡng liệu như đường, bột … Ngoại quả bì thường có màu vì chứa sắc tố, có khi nó bị một lớp cutin dày lay lớp sáp bao bọc (bí đao) và ngoại quả bì có thể cứng đi (bí rợ).
Quả khô
Khi quả bì không dày lắm, không phù mập mà trái lại tẩm mộc tố và trở nên cứng rắn, khi chín cả ba phần của quả bì đều khô và dính chặt với nhau. Ta phân biệt:
* Quả khô bất khai khi chín, quả bì không tự nứt ra để phóng thích các hột.
- Bế quả có quả bì không dính sát với hột; ví dụ sen ấu, dẻ, họ Cúc.
- Dực quả là bế quả có mang thêm cánh, đó là phụ bộ giúp phát tán hột đi xa. Ví dụ chưn bầu có 4 cánh dọc mỏng, ở họ Dầu (Dipterocarpaceae) hay còn gọi họ Quả hai cánh do quả có hai cánh dài to do đài đồng trưởng mà thành.
- Dĩnh quả là quả đặc biệt của họ Hòa bản (Graminae) như lúa, mía, bắp … các bì của hột đã bị tiêu hóa mất và phôi nhũ dính sát vào quả bì.
* Quả khô tự khai khi chín, quả bì tự nứt ra để phát tán các hột. Tùy theo cách nứt của quả bì mà ta phân biệt:
- Giáp quả là quả do một tâm bì tạo thành, khi chín tự khai theo hai đường: một nơi lằn khâu của tâm bì giữa đường thai tòa và một là đường sóng lưng; quả đậu mở làm hai mảnh vỏ, mỗi mảnh mang một số hột. Tuy nhiên có một số quả đậu không tự khai như đậu phộng, ô môi …
- Manh nang do bộ nhụy cái có nhiều tâm bì rời và mỗi tâm bì phát triển thành một quả, như vậy bộ nhụy cái sẽ cho nhiều manh nang. Khi chín, quả tự khai theo lằn khâu của hai bìa tâm bì; gặp ở sứ (Michelia), đại hồi (Illicium), trôm (Sterculia) …
- Nang khi bầu noãn do nhiều tâm bì dính nhau thật sự; nang có nhiều cách nứt:
+ Nang hủy ngăn tự khai theo lằn khâu nơi dính của hai tâm bì, gặp ở thuốc lá, Gelsemium …
+ Nang cắt vách tự khai theo lằn lưng của tâm bì và cho ra nhiều mảnh, mỗi mảnh gồm có hai phân nửa tâm bì gần nhau; gặp ở sầu riêng, me đất …
+ Giác quả / silic đặc trưng cho họ Thập tự, bầu noãn có hai tâm bì nhưng một buồng; quả lại có hai buồng do có một ngăn giả. Quả tự khai từ dưới lên trên bằng bốn lằn dọc theo hai bên thai tòa nên ta có hai mảnh và một phiến dẹp gồm ngăn giả, thai tòa và hột.
+ Nang lổ khi nang tự khai bằng một hay nhiều lổ nhỏ bên dưới nướm, gặp ở thuốc phiện …
- Hạp quả khi quả tự khai theo lằn xích đạo và cho ra mảnh trên như nắp và mảnh dưới như chén chứa các hột. Ví dụ ở mồng gà, mã đề …
Quả kép / hợp quả
Bộ nhụy cái có nhiều tâm bì rời, mỗi tâm bì phát triển thành một quả và các quả ấy gần nhau, sẽ phối hợp nhau làm thành một quả kép.
Ví dụ ở mảng cầu xiêm, mỗi quả đơn là một phì quả chứa một hột và có một vòi nhụy còn sót lại, đó chính là các gai mập mà ta thấy trên trái.
Thơm Ananas cũng là một quả kép gồm có cùi chính là trục mang hoa, các quả mập và cả các lá lá hoa phù mập tập hợp lại thành.
Giả quả
Là những cơ quan giống trái nhưng không do tâm bì hay bầu noãn phát triển thành.
* Do đế hoa hay đế phát hoa làm thành
- Đào lộn hột (Anacardium occidentale) "trái" chính là do cuống của hoa phát triển thành; trái thật là một bế quả nhỏ ở đầu trông giống như một hột, vì thế nên có tên "đào lộn hột".
- Dâu tây (Fragaria) có bộ nhụy cái rất nhiều tâm bì trên một đế hoa lồi, mỗi tâm bì cho ra một bế quả nhỏ bằng đầu tăm, trong khi đó, đế phát hoa phù to thành một quả giả mà ta ăn.
- Các Ficus, trái gọi là "sung". Đó là một đế phát hoa đặc biệt hình huyệt bầu tròn mang các hoa rất nhỏ nằm bên trong.
* Do bao hoa làm thành
- Ở Phi lao (Casuarina), sau khi hoa thụ phấn, nhụy cái cho ra một bế quả dẹp có cánh trông giống một hột; chung quanh trái, đài tăng trưởng làm thành như một nang giả có hai mảnh, các nang giả ấy họp lại trông giống như chùy của thông.
- Mít có phát hoa đực và cái riêng (được gọi là dái), là một gié to mang rất nhiều hoa vô cánh. Khi thụ tinh, tâm bì sẽ cho ra một "hột mít với bao mỏng chung quanh nó", đó là một bế quả. Đài hoa phù to ra làm thành một múi mít mà ta ăn, tất cả các múi dính lại ở trên đầu làm thành một "quả" rất to.